على زمانى قمشه اى
232
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
ابو الفضل هروى را در اين قبيل كارها مقدم بر او مىداند ، وى در پايان اين بخش روش عملى اندازهگيرى ارتفاع كوه و اندازهگيرى قوس يك درجه توسط خود مىپردازد ، در پايان كتاب نيز به مجموعهاى از رصدهاى زمان اعتدال خريفى ( امتداد پاييزى ) توسط دانشمندان پيش يا پس از اسلام مىپردازد . بيرونى در تحديد نهايات الاماكن علاوه بر عرضه چندين روش براى تعيين سمت قبله فصلهاى جامعى را به مسايل علمى ديگر چون تعيين نصف النهار محل ، فاصلهء ميان شهرها ، روشهاى رصد و مانند آن اختصاص داده است ، علاوه بر ويرايش متن عربى ، اين كتاب به زبانهاى روسى ، فارسى و انگليسى ترجمه شده است . 10 . افراد المقال فى امر الظلال : بيرونى در اين كتاب نيز مىكوشد تا تمايز ميان مباحث رياضى و فلسفه را تشريح كند ، او معتقد است كه بدون استفاده از نجوم و حساب و هندسه به سختى مىتوان مبحث سايهها را درك كرد ، و كسى كه اين علوم را با دين ناسازگار بداند نه تنها با عوام تفاوتى ندارد ، بلكه با اين دفاع نابجاى خود به دين لطمه مىزند . بيرونى در مقدّمهاى طولانى كاربردهاى گوناگون ظل ( سايه ) را از نظر نجومى بررسى مىكند ، سپس با تعريف توابع ظل يعنى ظل مستوى ( كتانژانت ) و ظل معكوس ( تانژانت ) ، در بابهاى 9 و 10 از اين كتاب به بحث خود پايان مىدهد ، آنگاه روابط ميان اين تابعها و ديگر تابعهاى مثلثاتى به تفصيل مورد بحث قرار مىگيرد ( بابهاى 11 و 12 ) و روشهاى عملى براى تبيين توابع ظل عرضه مىشود ( بابهاى 13 تا 17 ) ، اين پژوهشها ، از طريق تعيين اوقات شرعى ، بهشدت كاربرد دينى پيدا مىكند كه به نوبه خود ( بابهاى 25 و 26 ) به بررسى اوقات نماز و نمايش آنها بهصورت منحنىهايى بر ابزارهاى نجومى مىانجامد . اين منحنىها معادل كاربرد امروزى نمودارهاى تابعهاى رياضى